و: هیوا محمەد
ئاگامەندی چینایەتی:
پرسیارێك، كە وا دەردەكەوێت سادە بێت لە دەربڕیندا، بەڵام لە ناوەڕۆكدا بەسە بۆ ئەوەی هەموو ئەو دڵنیاییانە بهەژێنێت، كە تێیدا دەژین: بۆچی تۆ لەو پێگە- شوێنەدایت، كە تێیدایت؟ هەڵبەتە نەك بە مانا جیۆگرافیەكەی، بەڵكو بە مانا كۆمەڵایەتی و ئابوورییەكەی، یاخود بۆچی تۆ لەو كۆڵانەدا دەژیت و هەموو ڕۆژێك منداڵەكانت دەنێریتە ئەو قوتابخانەیەی، كە تێیدا دەخوێنن؟ ئایا ئەمە سوتفەیە؟ ئایا قەدەرە؟ یاخود لۆژیكێكی شاراوە هەموو ئەمانەی ڕێكخستووە، بێ ئەوەی دەركی پێ بكەیت و بزانیت ملكەچیشی بوویت.
نەبوونی هوشیاری (ئاگامەندی) چینایەتی بەرزترین پلەی نامۆبوونی مرۆڤە، ئەو نامۆییە قوڵەیە، كەوا لە مرۆڤ دەكات لە خۆی و دۆخی ڕاستەقینەی ژیانی خۆی نامۆ بێت لە كۆمەڵگەدا، لە یەك كاتیشدا ترسناكترین فۆرمەكانی ستەمكارییە، چونكە ئەم فۆرمە لە ستەمكاری پێویستی بە زیندان یان شمشێر نییە، بەڵكو هێندە بەسە قەناعەتت پێ بكات، كە ئەم شێوازە لە ژیانكردن دۆخێكی ئاسایی و سروشتی ژیانكردنە و هیچ بەدیلێكیشی نییە، وەك چۆن بە سەركەوتنی تیپی یاری دڵخوازی (تۆپی پێ)ی خۆت دڵخۆشیت، بێ ئەوەی هیچ پرسیارێكت لەسەر سروشتی ئەم دڵخۆشییەت لا دروست بێت! هەر لەبەرئەوەشە بێداركردنەوەی ئاگامەندی چینایەتی یەكەم بەرپرسیارییەتی ڕۆشنبیری ئۆرگانییە، ئەم فۆرمە لە ڕۆشنبیر تەنها بەخشینەوەی مەعریفە بەس نییە بۆی، بەڵكو خودی مەعریفەش دەكاتە ئامرازی گۆڕان لە كۆمەڵگەدا [سارتەر لە سیاقێكدا پێیوایە ڕۆشنبیر: بریتییە لەو كەسەی، كە كۆمەڵگە ئامادە دەكات بۆ ڕۆیشتن بەرەو كۆمەڵگەیەكی هەرەوەزی- كۆمۆنیزم-وەرگێڕ]
كاتێك باسی ململانێی چینایەتی دەكەین خێرا دەمووچاوێكی ناسراومان دێتەوە یاد: دەمووچاوی پێیاوێك بە ڕیشێكی پڕ و تەماشایەكی تیژ و یەكلاكەرەوە، وەك ئەوەی داوای ئەوە لە دونیا بكات بۆ ساتێك بوەستن و بیر بكەنەوە، ئەویش وێنە ناوازەكەی (كارل ماركس)ـە، فەیلەسوفی ئابووری ئەڵمانی، كە لە بواری یاسا خوێندویەتی پێش ئەوەی بواری فەلسەفە و ئابووری سیاسی بەرەو گەشتەكەی خۆیانی بەرن، كە تا ئەمڕۆش ئەم گەشتە كۆتایی نەهاتووە!
بەڵام ئەوەی زۆرینە نایزانێت ئەوەیە، كە ماركس داهێنەری چەمكی (ململانێی چینایەتی) نیە وەك چەمك(تێگە)، بەڵكو ئەم چەمكە لە داهێنانی میژوونووس و سیاسی فەرەنسی (فرانسوا گیزۆ)یە لە سەدەی نۆزدەدا، بەڵام ماركس قوڵاییەكی فەلسەفی بەم چەمكە داو ئەیكاتە ئامرازێكی شیكاریانەی تەوەرەیی لە تیۆری (ماتریالیزمی مێژوویی)دا.
ماركسی ئابووریناس و بیرمەند باجێكی زۆری لە پێناوی ئایدیاكانی خۆیدا دا، خرایە ژێر چاودێری و دواتریش لە ووڵاتی خۆی دەربەدەر كرا و وەك پەنابەر پەنای بردەبەر ووڵاتی بەریتانیا، گەرچی خێزانەكەی پێشینەیەكی بۆرژوازیانەی هەبوو، بەڵام خۆی لە هەژارییەكی زۆر كوشندەدا دەژیا، ئەو بڕوای بەو شتانە هەبوو، كە دەیگوتن، هەر لەنێو ئەوەشدا دەژیا، كە بیری لێدەكردەوە، بۆیە تاكە كەسە، كە خوێندنەوەو ئەزموونەكانی تەواو جیاوازە لە خوێندنەوەی ئەو فەیلەسوفانەی، كە لە پێش كتێبخانە گەورە و فراوانەكاندا دادەنیشن و كتێب دەنووسن.
ناتوانین لە ماركسی ئابووری تێبگەین تاوەكو لە ماركسی فەیلەسوف تێنەگەین، كە سەر بە ڕێبازی ماتریالیزمی مێژووییە لە فەلسەفەدا، ئەو ڕێبازەی، كە پێیوایە گۆڕانە مادییەكان پێش گۆڕانە هزرییەكان دەكەوێت، وەك ماركس لە سیاقێكدا دەڵێت: هوشیاری بوونی تاكەكان دیاری ناكات، بەڵكو بوونی كۆمەڵایەتی ئەوان هوشیارییان دیاری دەكات. [هەر نزیك لەم بۆچوونە لە سیاقێكی تردا دەڵێت: ئاگایی مرۆڤ حوكم بەسەر بوونیان نادات، بەڵكو ئەوە بوونە كۆمەڵایەتییەكەیانە حوكم بەسەر ئاگامەندییان دەدات- وەرگێڕ] هەروەها لە شوێنێكی تردا دەڵێت: بزوتنەوەی ئایدیاكان هیچ نیە جگە لە ڕەنگدانەوەی بزوتنەوە ماددییەكان، بە سانایی واتە كۆی ئایدیاكانت و تەنانەت ئەو ئاینەشی، كە لە ژیانی ڕۆژانەدا مومارەسەی ئەكەیت و بیروباوەڕ و بەهاكانت تێكڕا بەرهەمی تێڕامانێكی ئازادانە و سەربەخۆ نین، بەڵكو لە جەوهەردا ڕەنگدانەوەی دۆخی ماتریاڵی پێگەكەتە لە پەیوەندییەكانی بەرهەمهێناندا، لێرەوە ماركس تێڕوانینی خۆی لەسەر ژێرخان و سەرخان بوونیاد دەنێت.
ژێرخان ئامرازەكانی بەرهەمهێنان و پەیوەندییەكانی بەرهەمهێنانە، واتە ئابوورییە بە مانا قوڵەكەی. بەڵام سەرخان كۆی ئایدیا و بەهاكان و هونەر و ئاین و ڕۆشنبیریی لێوە هەڵدەقوڵێت. كەواتە ئابووری تەنها كۆمەڵێك ژمارەی پەتی (ئەبستراكت) نیە وەك لە ڕاپۆرتە ئابوورییەكاندا دەیبینین، بەڵكو هێزێكی بێ دەنگە، كە ژیانی پیشەییت- پەیوەندییە كۆمەڵایەتییەكانت- هەڵبژرادنە بەرخۆرییەكانت- پرۆسەی خوێندنت تەنانەت شێوازی تێڕوانینت بۆ دونیا پێكدەهێنێت، بێ ئەوەی زۆربەی كاتیش دەركی بكەیت و بزانیت ملكەچی ئەمانەیت. لەسەر ئەم بنەما فەلسەفییە ماركس حوكمێكی جەوهەری دەدات، كەوا: مێژووی مرۆڤ میژووی ئایدیا مەزنەكان و مێژووی (تاك)ـە پاڵەوانەكان نییە، بەڵكو لە جەوهەردا مێژووی ململانێی چینایەتییە، ململانێیەك ساتێك شاراوە و ساتێكیش ئاشكرایە لەنێوان قۆرخكاران و قۆرخكراواندا، لەنێوا ئەوانەی خاوەنی هۆیەكانی بەرهەمهێنان و ئەوانەی هیچیان نییە، جگە لە (هێزی كار)ی خۆیان.
ئا بەم شێوەیە ماركس دوو چین لە نێو سیستمی سەرمایەداریدا جیا دەكاتەوە: چینی بۆرژوازییەت یان سەرمایەداران، ئەو چینەن، كە دەسیان بەسەر ئامرازەكانی بەرهەمهێناندا گرتووە، وەكو كارگەكان و زەوییەكان و سەرمایەی كەڵەكەكراو، لە ڕێگەی كاری چەوساوەكانەوە لە بەرهەمهێنانەوەی (زێدەبەها)دا بەكاریان دەهێنێت. پرۆلیتار- چینی گشتی: ئەو چینەیە، كە هیچی نیە جگە لە هێزی كاری خۆی، لە بازاڕدا بە نرخێكیش دەیفرۆشێێت، ڕەنگدانەوەی بەهای ئەو كاڵایانە نییە، كە بە كرداری بەرهەمی دەهێنێت، ئا لێرەدا جەوهەری سەرمایەداری شاراوەیە.
بەڵام لای ماركس قۆرخكاری تاكە مەترسی نییە، بەڵكو لەو مەترسیدارتر (نامۆیی) كرێكارانە، ئەوەش ئەو دۆخەیە، كە مرۆڤ تێیدا ئاگامەندی خۆی لەدەست دەدات، دۆخێكە هەم لە خۆی هەم لە چینەكەی و بەرژوەندییە جەوهەرییەكانی چینەكەی خۆی نامۆ دەبێت. كاتێك كرێكار دۆخی كۆمەڵایەتی خۆی وەك قەدەرێكی سروشتی دەبینێت، نەك وەك دەرئەنجامی پەیوەندییەكانی (هێز) بێت، كە قابیلی گۆڕانە. كاتێك هەژاری وەك قەزا و قەدەر دەبینێت، بوونی سامانیش وەك كارامەیی و لێهاتوویی، ئینجا لە كاتێكیشدا قۆرخكاران بە كرێیەكی كەم-دیاریكراو، كە كرێی هەقدەسی ڕاستەقینەیان نیە دڵنەوایی چەوساوان دەدەنەوە، ئەوا ئیدی چینی چەوساوان ئارەزوومەندانە ئەو هەژموونە بەرهەم دەهێننەوە، كە لە قاڵبیان دەداتەوە. ئاگامەندی (هۆشیاری) چینایەتی خۆشگوزەرانی هزری نییە، بەڵكو مەرجێكە لە مەرجەكانی ڕزگاری، ئەوەی ئاگایانە پێگەی خۆی لە نێو نەخشەی كۆمەڵایەتیدا نەزانێت، ناتوانێت گۆ بكات و بجوڵێتەوە.
نامۆیی و هاوپەیمانییەتی ئایدۆلۆژیای بۆرژوازی
لە ژیانی ڕۆژانەمانە لە بازنەیەكی بچووكی كۆمەڵاتیدا بەرخوردومامەڵە دەكەین و هەڵدەسوڕێین، بەتایبەت لەتەك ئەوانەدا، كە هەمان پلەی ئابووریمان هەیە، یاخود لەڕووی داراییەوە لە یەكەوە نزیكین، فەرمانبەر لەگەڵ فەرمانبەر هاوڕێیە، كرێكار لەگەڵ كرێكاردا، بە هەمان شێوە پیاوانی گەورەی خاوەنكاریش لە فەزای تایبەتی خۆیاندا دەژین، ئەم جیاكارییە بەرهەمی ئەوە نییە كەسانێك ئەمەیان پێ باش بووبێت یاخود سوتفەیەكی كۆمەڵایەتی تێپەڕ بووبێت، بەڵكو بەرئەنجامی حەتمی هەر چینێك خۆیەتی لەنێو سیستمی بەرهەمهێناندا. چینێك بە كارپێكردنی ئەوانی تر و وەبەرهێنان لە (هێزی كار)[1]یان دەژی و چینەكەی تریش بە فرۆشتنی هێزی كاری خۆی بە كرێیەكی دیاریكراو دەژی، كە ڕەنگدانەوەی بەهای ڕاستەقینەی ئەوە نییە، كە بۆ چینی سەرەوەی خۆی بەرهەم دەهێنێت. ماركس وایدەبینێت ئەو كۆمەڵە خەڵكەی ماوەیەكی زۆر لە ژینگەیەكی كۆمەڵایەتی چونیەكدا دەژین، ووردە ووردە ئەوە لەدەستدەدەن، كە بتوانن پرسیار لە دۆخی سروشتی خۆیان بكەن، ئاگامەندی ڕەخنەگرانەیان نامێنێت، لەبری ئەوە ئەو ژیانە قبوڵ دەكەن، كە بۆیان دیاریكراوە، بەشێوەیەك، كە دونیا كۆمەڵایەتییە بەرتەسكەكەیان لە چاوی تاكەكانەوە، تاكە جیهانی مومكین و ڕێپێدراو دەبێت، وەك ئەوەی قەدەرێكی حەتمی بێت، نەك سیستمێكی مرۆیی، كە قابیلی گۆڕان بێت.
(ئیمیل زۆلا) لە ڕۆمانی (گێرمیناڵ)دا نزیكییەكی بەرچاو لەم پەیوەندییە نامرۆییەی نێوان سەرمایەداران و كرێكاران دەخاتەڕوو: كاتێك (لومیێر) لە هاوڕێكەی (بۆنمۆر) دەپرسێت: ئەرێ هاوڕێیانی كانی خەڵوز كێیە؟ ئەویش بە سادەییەكی سەرنجڕاكێشەوە وەڵام دەداتەوە: كەسەكانن، كەسەكان! ئا ئەم وێژدانە شاراوە دیارینەكراوە جەوهەری پەیوەندییەكانی سەرمایەداران كورت دەكاتەوە: سەرمایەداری كیانێكی شوناس نەدیارە، مشەخۆرانە (ڕەسید)ـە بانكییەكانی لەڕێگەی ئارەقی كرێكارانەوە خۆراك پێدەدات، بێ ئەوەی ڕۆژێك لە ڕۆژان چاوی بە نێوچاوانی ئەم كرێكارانەش كەوتبێت. ئا ئەم غیابە مەبەستدارەیە بەشدارە لە غیابی ئاگامەندی چینایەتی و لاوازكردنی توانای كرێكاران- چەوساوان، تاوەكو دووژمنە چینایەتییە ڕاستەقینەكەیان دیاری بكەن و بیناسنەوە.
ئەم جیاكارییەی نێوان چینەكان هەر لە شوێنی بەرهەمهێنانەوە تاوەكو پێكهاتەی كۆمەڵایەتی درێژ دەبێتەوە، بۆ سەرمایەداران: كۆڵانەكانیان و باخچە و سەیرانگا تایبەتییەكانیان- فەزا تایبەتییەكانیان پارێزراوە و پاسەوانیشی لێدەكرێت. چەوساوەكان- چینی گشتیش: هیچ شوێنێكیان نیە، جگە لە قاوەخانەكان -چایخانەكان و بازاڕە گشتییەكان، لەیەك كۆمەڵگەدا دەژین، كەچی لە دوو فەزای ناچوونیەك و لێكدژدان، كە خەریكە كۆمەڵێك یەكتبڕی ڕاستەقینە كۆیان كاتەوە! هەڵبەتە سیستمی سەرمایەداری پێویستی بە پاسەوانیش نیە، تاوەكو ئەم جیاكارییە چینایەتییە بپارێزێت، بەڵكو كاركردی بوونیادە ئابوورییەكە خۆی بە توانایەكی كارامە و بێدەنگەوە ئەم كارە دەكات.
بەرئەنجامی ترسناكیش ئەوەیە، كە چینی چەوساوان-كرێكاران بەم شێوەیە خۆیان بەرهەم دەهێننەوە، لەگەڵیشیدا ئازارو نەخۆشییە كۆمەڵایەتی و ڕۆشنبیری و فیكرییەكانیان لە نێو بازنەیەكی بۆشدا نەوە بۆ نەوە دەسوڕێتەوە، بێ ئەوەی بزانن پێیانوایە ئەمە قەدەرێكە، كەچی لە ڕاستیدا ئەمە سیستمێكی دیزاینكراوە، تاوەكو لەسەر حساب و شانی چەوساوەكان بەردەوام بێت.
نامۆبوون لای ماركس تەنها هەژاری مادی باخود بێ بەشبوونی ئابووری نییە، بەڵكو دۆخێكە زۆر لەوە قوڵترو ترسناكترە، نامۆیی مرۆڤە لە خۆی و لە دۆخی ڕاستەقینەی چینەكەی و بەرژەوەندییە جەوهەرییەكانی، چینی تاڵانكراو بێ ئەوەی قۆرخكاری سەرمایەداران ببینێت و دەركی بكات لە دۆخی قۆرخكراوی خۆیدا دەژی، هەندێك جاریش بیانووی نامەعقول بۆ ئەم دۆخی قۆرخكراوی خۆی دەهێنێتەوە و تەنانەت زۆر جاریش بەرگری لێدەكات، ئەم فۆرمەی كۆنترۆڵی چینی باڵادەست زیرەكترین و كاریگەرترین جۆری كۆنترۆڵە، چونكە پێویستی بە سەركوتكردنی دەرەكی نییە، لێرەوە ئیدی چینی چەوساوە دەبێتە پاسەوانی قەفەزی زیندانی خۆی.
بۆ پایەداركردنی ئەم نامۆییە و چەسپاندنی، بۆرژوازییەت گەشەی بە شتێك داوە، وەك فۆرمێك لە كۆت و بەند، ئەویش ئەوەیە كە پێیدەگوترێت (هاوپەیمانیەتی ئایدۆلۆژی) واتە بە گشتیكردنی ئایدۆلۆیای بۆرژوازییەت بەسەر كۆی چینەكان، جیاوازییە جەوهەرییەكە ئەوەیە، كە بۆرژوازییەت ئایدۆلۆژیاكەی لە ئەرزی واقیعدا دەژی لە ژیانی ڕۆژانەشدا بەرخوردی دەكات، لە كاتێكدا چینی چەوساوان لەو لاوە لە نێو خەون و خەیاڵ و وەهمدا دەژین، وا تەماشای بەهای سامان و سەركەوتنی تاكەكەسی و ململانێی كەسی دەكات وەك ئەوەی ئەم بەهایانە بەهای خۆی بن، لە كاتێكدا ئەم بەهایانە خزمەتی بەرژەوەندییەكانی ئەوانە دەكات، كە ئامرازەكانی بەرهەمهێنانیان لە دەستە، نەك هی ئەوانە بن، كە هێزی كاری خۆیان دەفرۆشن.
هەڵبەتە بەدیهێنانی (هاوپەیمانیەتی ئایدۆلۆژی) لە ڕێگەی كۆمەڵێك ئامرازەوە دەبێت:
-ئاین: لە كۆمەڵگەیەكدا، كە ئاگامەندی ڕەخنەیی تێیدا لاواز بوو، ئیدی ئاین تێیدا دەبێتە ئامرازێكی گاریگەری (هاوپەیمانیەتی ئایدۆلۆژی) ئەوەش لەبەرئەوە نیە داخۆ ئاین لە جەوهەری خۆیدا ئامرازی سەركوتكردنە، بەڵكو لەبەرئەوەیە، كە بۆرژوازییەت ئاین وەك كەناڵێكی كاریگەر دەبینێت، تاوەكو لە ڕێگەیەوە ململانێی چینایەتی بۆ ململانێی ئەخلاقی و ڕۆحی بگۆڕێت، هەژار لەبری ئەوەی وای ببینێت، كە ململانێی لەگەڵ قۆرخكارەكەیەتی، كەوا (زێدەبەها)ـی كارەكەی دەدزێت، بۆرژوازییەت دێت ڕازی دەكات، كە ململانێی ڕاستەقینەی لەگەڵ شەیتان و گومڕاییەكەیدایە، ڕزگاربوونیشی تەنها لە ئارامگرتن و تەقوادایە، نەك لە ئاگامەندی چینایەتی و داواكارییە ڕەواكانیدا بێت، پیاوانی ئاینیش لەولاوە باری شانیان بە ڕێوڕەسمە ئاینییەكان قورستر دەكەن، ئەویش بەوەی هەمووان ئەو واقیعەیان قبوڵ بێت، كە هەیە، لەبری ئەوەی پاڵنەرێك بن بۆ گۆڕان، كتومت هەر ئالێرەوەیە ماركس گوتە بەنێوبانگەكەی ئەڵێت: ئاین تلیاكی گەلانە.
-قوتابخانە و زانكۆكان: دیارە دەتوانرێت قوتابخانە و زانكۆكان بكرێنە ناوەندێك یان ئامرازێك بۆ بوونیادنانی ئاگامەندی ڕەخنەیی و پڕچەككردنی چینی چەوساوان بە مەعریفە، تاوەكو لە دۆخی خۆیان تێبگەن و بیگۆڕن، بەڵام بۆرژوازییەت بەو حوكمەی بەسەر سیستمی پەروەردە و خوێندندا زاڵە، بە ئاراستەی خزمەتكردنی (هاوپەیمانیەتی بۆرژوازی) گۆڕیویەتی، فەلسەفەی لە سیستمی خوێندندا دابڕیوە و فیكری ڕەخنەیی لاواز كردووە. پەروەردە و خوێندنی بۆ بەرهەمهێنانی دەستی كاری كارامە و كاریكاری مەشقپێكراو كورت كردۆتەوە، نەوەكو بیانگۆڕیت بە هاونیشتیمانی ئاگامەند و هوشیار، بەم شێوەیە لە ئەنجامدا قوتابخانە و زانكۆكان بە هەمان شێوەی سیستمەكە ڕیزبەندی چینایەتیەكە وەك خۆی بەرهەم دەهێنێتەوە، نەوەكو هەڵیانوەشێنێتەوە، وەك (پیەر بۆردیۆ) دواتر لە شرۆڤەیەكدا ناوی نابوو: دووبارە بەرهەم هێنانەوەی ڕۆشنبیری (إعادة الانتاج الثقافي)
-یاری تۆپی پێ: تۆپی پێ لە دۆخی نەبوونی ئاگامەندی چینایەتیدا ترسناكییەكەی لە ئاین كەمتر نییە، ڕەنگە لە سەردەی نوێدا ترسناكییەكەی لە سەروی ئاینیشەوە بێت. تۆپی پێ بە شێوازە نمایشییەكەی سەرنجی چینە چەوساوەكە لەسەر كێشە جەوهەرییەكانیان دوور دەخاتەوە لە ململانێی یاریچییەكاندا بەتاڵی دەكاتەوە. كرێكار، كە ڕۆژانە بە دەس قۆرخكارییەوە دەناڵێنێت شوناسی خۆی لەنێو هۆگری تیپی دڵخوازی خۆیدا دەبینێتەوە، وەك ئەلتەرناتیڤێك ئەو بۆشاییەی بۆ پڕ دەكاتەوە، كە غیابی شوناسی چینەكەی بۆی جێهێشتووە، بەم شێوەیە وەك ئەوەی (گرامشی) لە دەستنووسەكانی خۆیدا ئاماژەی پێدەدات: ووزەو پۆتێنشیەڵێكی ڕەخنەیی شاراوە لە بری ئەوەی كاری ڕاستەقینەی خۆی بكات، بەدگۆڕانانە دەگۆڕیت و لە شێوەی عاتیفەكی خێڵەكیانە (گروپ) دا دەردەكەوێت، كە هیچ پەیوەندییەكی بە گۆڕانی پەیوەندییەكانی بەرهەمهێنانەوە نیە.
-ڕاگەیاندن: ڕاگەیاندن ترسناكترین (هاوپەیمانیەتی بۆرژوازی)ـە لەبەرئەوەی بەشێوەكی مەنهەجی و بەردەوام كار لەسەر دروستكردنی عەقڵەكان دەكات (گرامشی لە شوێنێكدا پێیوایە ڕاگەیاندنی مۆدێرن كتومت گوزارشت لە ئایدۆلۆژیای بۆرژوازییەت دەكات-وەرگێڕ ) ڕاگەیاندن چینی چەوساوان ئاراستە دەكات تاوەكو سەقافەیەكی بەرخۆری و ئایدیای سەركەوتنی تاكەكەسی بوونیاد بنێن و بەها پووچەكان بەرز ڕابگرن،(ئالان دۆنۆ لە شوێنێكدا باس لە باڵادەسبوونی بەها پووچەكان دەكات-وەرگێڕ) ئەم فۆرمە لە ڕاگەیاندن خۆی لە ئێستادا بۆتە پیشەسازییەكی باو و بەربڵاو. ئەوە بەرهەم دەهێنێت، كە پێی دەگوترێت ڕەفتاری مێگەلانە(سلوك القطيع) جەماوەر نائاگایانە بێ ئەوەی پرسیار بكەن، ئەوانە دەكەنە بەرخوردی خۆیان، كە پێشكەشیان دەكرێت و لە كاتی ڕێستەكانیشدا سەرقاڵیان دەكات، تاوەكو هەڕەشەیەك نەبێت بۆ ئەو بوونیادەی، كە قۆرخی هێزی كاریانی كردووە.
ماركس لە كتێبی (ئایدۆلۆژیای ئەڵمانی)دا ئەڵێت: ئایدۆلۆژیای چینی دەسەڵاتدار - باڵادەست ئایدۆلۆژیای زاڵ و حاكمە لە هەموو سەردەمەكاندا، ئەوەش جەوهەری (هاوپەیمانیەتی بۆرژوازی)ــە، كە وادەكات چینی چەوساوان بە عەقڵی دەسەمۆكراوی قۆرخكراویان بیر بكەنەوە، هەر بەو خەونانەوە خەون ببینن، كە خەونی بۆرژوازانە و بەرگری لەو سیستمە باڵادەسەش بكەن، كە دژی بەرژەوەندییە ڕاستەقینەكانیانە. تاوەكو تاك ئەم (هاوپەیمانیەتە) تێكبشكێنێت و ئاگامەندی چینایەتی دەسەبەر بكات، پێویستە پێگەی خۆی لە نێو پەیوەندییەكانی بەرهەمهێنان و بەرژەوەندییە ڕاستەقینەكانیدا بزانێت، كە گوزارشتە لە بەرژەوەندی چینەكەی، نەك بەرژەوەندی تەنها تاكێكی گۆشەگیرو دابڕاو.
لەبەرامبەر هەموو ئەم نادادیانەدا چینی چەوساوە ئامرازێكی بەرگریان هەیە: خەباتی جەماوەری، ئیدی تاك لە ڕێگەی مانگرتن و دەبڕینی ناڕەزاییەوە تەنها بەرگری لە خۆی ناكات وەك تاكەكەس، بەڵكو لە هەمان كاتدا ئاگامەندی خۆی وەك چینێكی ستەم لێكراو دەدۆزێتەوە. لێرەوە دەگەینە فیكرێكی بنەڕەتی: كەوا ململانێی چینایەتی لای ماركس تەنها گوزارشت نیە لە واقیعێكی ماتریاڵی، بەكو پرۆژەیەكیشە بۆ تێپەڕبوون بەرەو كۆمەڵگەیەكی بێ چین.
ماركس دیالێكتیكی سەراوبنی (هیگڵ)ـی خستەوە سەر پێی خۆی:
بەڵام ماركس ئەم پرۆژەیە وەك خەون یان هەڵبژاردن پێشكەش ناكات، بەڵكو وەك پێویستییەكی مێژوویی دەیخاتەڕوو، ئەویش ئەوەیە سەرمایەداری دژیەكی و پارادۆكسێكی قوڵی لەنێو خۆیدا هەڵگرتووە، گەر ئەم دژیەكیانە لە ئاست و ڕادەی خۆیان تێپەڕین، ئەوا دەگەنە خاڵی تەقینەوەی شۆڕشی كرێكاری، بە مانایەكی تر سەرمایەداری لە نێو خودی خۆیدا مەرجەكانی لەنێوبردنی خۆی هەڵگرتووە.
لێرەوە ماركس باس لە شۆڕشی كرێكاری دەكات، كە لە یەك كاتدا بەرئەنجامێكی حەتمی و پێویستی مێژوویشە، هەڵبەتە شۆڕش لەم دیدە ماركسیەدا حەتمیەتێكی میكانیكی خۆكرد و خۆبەخۆی دەرە مرۆیی- بێ گیان نییە، بەڵكو ئیمكانێكی مێژوویییە، كاتێك چرۆ دەكات و پێدەگات، كە قەیرانەكان تووندئاژۆتر و قورستر دەبنەوە و ئاگامەندی چینی چەوساوان بە دۆخی خۆیان زیاتر دەبێت.
ئەم تێڕوانینە بە ئایدیایەكی ترەوە پەیوەستە، لەوەدا كورت بۆتەوە: كە بزوێنەری مێژوو ململانێی چینایەتییە، گەر ئەم ململانێیە كۆتایی بێت، ئەوا ئەم قۆناغە مێژووییە كۆتایی دێت، كە دەیناسین، ئەوەش نەك بە مانای وەستانی ڕووداوەكان، بەڵكو بە مانای كۆتایی ململانێیەكی گەورە، كە پاڵنەری مێژووە بەرەو پێشەوە ]دیارە قۆناغی دەرەبەگایەتی، كە زیاد لە 5000 هەزار ساڵی خایاند، مرۆڤی ئەو قۆناغە مێژووییە پێیوابوو تێپەڕاندنی قۆناغی دەرەبەگایەتی بەرەو قۆناغێكی پێشكەوتووتر-سەرمایەداری، ئەستەمە، هەر وەك مرۆڤی مۆدێرنی ئەم سەردەمە، كە پێیوایە تێپەڕاندنی سەرمایەداری و مرۆڤی چاوچنۆكی پەروەردەكراوی دەوڵەتی نەتەوەیی بەرەو هەرەوەزی – كۆمۆنیزم ئەستەمە، ئەمە لە كاتێكدا تەمەنی سەرمایەداری مۆدێرنە لە 500 ساڵ تێپەڕ ناكات- وەرگێڕ[.
لێرەوە دەگەینە خاڵێكی گرنگ لە ئایدیای ماركسیدا، كە وامان لێدەكات لە سروشتی پەیوەندییە دیالیكتیكییەكەی ماركس بە هیگڵەوە بڕوانین: هیگڵ وایدەبینی مێژوو ئایدیاكان حوكمی دەكەن، عەقڵ(هزر) جیهان بەڕێوە دەبات و دەیبزوێنێت، ئایدیا پێش واقیع دەكەوێت و لە واقعیشدا پراكتیكی دەبێتەوە، هەر لەبەر ئەم تێڕوانینەشە هیگڵ بە فەیلەسوفی ئایدیاڵی دەناسرێت، چونكە پێشەنگی ئایدیا بەسەر ماتریاڵدا دەدات، بەڵام ماركس ئەم تێڕوانینە سەرەوخوارەی هیگڵی هەڵگێڕایەوە: ئیدی ئەوە ئایدیا نییە، كە واقیع دروستدەكات، بەڵكو ئەوە واقیعی ماتریاڵییە، كەوا ئایدیاكان دروست دەكات، هەر لێرەشەوە (زانستی دیالێكتیكی ماتریالیزم) دروست بوو.
ماركس دیالێكتیكی لە هگڵەوە وەرگرت، بەڵام لە ئاسمانەوە هێنایە خوارەوە بۆ زەوی و زەمینی كردەوە، لەبری ئەوەی ئایدیاكان بزوێنەری ڕاستەقینەی مێژوو بن، واقیعی ماتریاڵی و پەیوەندییەكانی بەرهەمهێنان بكەری ڕاستەقینەی مێژووە، لێرەشەوە ململانێی چینایەتی گوزارشتی ڕاستەقینە لە بزوێنەری مێژوو دەكات.
هەر لەم پێودانگەشەوە ئایدیاكان شۆڕش هەڵناگیرسێنن، بەڵكو هاوشان لەگەڵ گۆڕانی واقیعی ماتریاڵیدا دەڕۆن و لێی تێدەگەن و دەخەمڵێن، ئاگامەندی كرێكاران لە كتێبەكانەوە نایەت، بەڵكو لە ئەزموونی ڕۆژانەی خۆیانەوە دێت: لە كاردا- لە قۆرخكاریدا لە ململانێكانییەوە دێت، هەر وەكو هوشیاری –ئاگامەندی كۆیلە لە دیالێكتی كۆیلە و خاوەن كۆیلەدا لای هیگڵ، كەوا كۆیلە لە ڕێگەی پەیوەندییە واقیعیەكەیەوە بۆ گەورەكەی ئەم ئاگامەندییەی بۆ دروست دەبێت. كرێكاران وەك (تیۆر)ێك تەماشای شۆڕش ناكەن، بەڵكو وەك پراكتیكێك بەرخوردی لەتەك دەكەن. ڕۆڵی ڕۆشنبیرانش لێرەدا ئەوەیە توخمەكانی چەكەرەكردنی شۆڕش لە كۆمەڵێك چەمك و تێگەدا دابڕێژنەوە، تاوەكو هاوكار بێت لە ئاراستەكردنی چەوساوان و كرێكاراندا، هەر ئاوەهاش ماركس تەماشای شۆڕشی كرێكاری كردووە پێش ئەوەی ڕوو بدات. ماركس پێشبینی ئەوەی كردبوو، كە قەیرانەكانی نێو سەرمایەداری كەڵەكە دەبن، ئەوەش فاكتەرێكە پاڵ بە چەوساوانەوە دەنێت، تاوەكو هەڵبگەڕێنەوە، بەڵام ماركس پێغەمبەرێك نەبوو بە مژدەیەكەوە پێشبینی داهاتوو بكات، بەڵكو شرۆڤەكارێك بوو واقیعی دەخوێندەوە، ئەو نەیگوت شۆڕش میكانیكیانە خۆبەخۆ ڕوودەدات، بەڵكو پێداگرێكی بەردەوام بوو لەسەر ئاكت و ڕۆڵی كردارەكی مرۆڤ، هەر لێرەشەوە گوتە بەنێوبانگەكەی هاتووە: فەیلەسوفان هیچیان نەكردووە، جگە لە تەفسیری جیهان، لە كاتێكدا كارەكە گۆڕینیەتی.
لە كۆتایدا ماوەتەوە بڵێین تیۆری ماركسی بۆ شۆڕش مژدە و پەیامێكی پێغەمبەرانە نییە، بەڵكو ئامرازێكە بۆ تێگەیشتنی واقیع و گۆڕانی ئەو واقیعە، تیورێكە دژیەكییەكانی نێو سەرمایەداری دۆزییەوە، لەگەڵ دەرخستنی توانای جەماوەر لە خۆڕێكخستن و دروستكردنی داهاتوویان، و هەر ئاوهاش ماركسیزم كورت دەكەینەوە: كە مێژووە بەتەنها ئایدیاكان دروستی ناكات، بەڵكو جەماوەر خۆی دروستیدەكات، بەتایبەت ئەو دەمەی دەبزوێت و دەووروژێت، جەماوەری گشتی تەنها بینەر نین، بەڵكو بكەری ڕاستەقینەی سەر شانۆی مێژوون.
لە سایتی: (مسارات الفكر) وەرگیراوە.
تێبینی: نوسەری ئەم بابەتە نادیار بوو، هەرچەندە زۆر گەڕام بەدویدا، بەڵام خاوەنەكەیم نەدۆزییەوە. هەندێك لە نووسەرە چەپەكان وەك سەربازێكی وون كار دەكەن و لایان گرنگ نیە بناسرین.
[1] زۆر جار بە بەسەرمایەی كەڵەكەراوی سەرمایەداران دەگوترێت: كاری كەڵەكەكراوی كرێكاران، كە زێدەبایی كارو هەقدەسی پێنەدراوی كرێكارانە-وەگێڕ